Bazylika katedralna przewodnik

Szczegółowy opis katedry w jęz. polskim na podst. "Łowicz i okolice"

Bazylika Mniejsza w Łowiczu, katedra łowicka pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny
[na podstawie: Wiesław STACHLEWSKI „Łowicz i okolice”, Łowicz 1993r., Wydawca: Łowicki Ośrodek Kultury ]

Jeżeli drzwi w portalu głównym są czasami zamknięte (co czasami się zdarza, zwłaszcza w dni robocze i w okresie zimowym, to nalezy próbować wejść przez kruchtę od strony płn.).

Bazylika Mniejsza w Łowiczu, katedra łowicka pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny do niedawna jeszcze kolegiata jest najbardziej monumentalnym zabytkiem miasta.

Burzliwe dzieje kolegiaty oraz jej bogate (mimo pożarów i innych nieszczęść na przestrzeni wieków) wyposażenie warto polecić nie tylko miłośnikom sztuki sakralnej.Łowickiej kolegiacie jeszcze w 17-ym wieku przyznano tytuły “prześwietna” (Collegiata Insignis) i “prymasowska”.

Łowickiej kolegiacie jeszcze w 17-ym wieku przyznano tytuły "prześwietna" (Collegiata Insignis) i "prymasowska".

Warto też wiedzieć, że w drugiej połowie XVI w., w wieku XVII i XVIII odbyły się w niej: jeden synod prowincjonalny i sześć synodów diecezji gnieźnieńskiej, a ponadto, że świątynia ta pełni rolę mauzoleum prymasów Polski - bowiem krypty pod bazyliką są miejscem wiecznego spoczynku doczesnych szczątków 12 arcybiskupów. Wśród dostojnych gości, którzy odwiedzali kolegiatę byli królowie Polski, np. Jan Kazimierz, Jan III Sobieski, Stanisław August Poniatowski, a także cesarz Napoleon Bonaparte oraz prezydenci Stanisław Wojciechowski i Ignacy Mościcki.

Architektura

Jest to kościół renesansowo-barokowy (zasadnicze zewnętrzne cechy stylowe kolegiata łowicka uzyskała w trakcie przebudowy w drugiej połowie 17-ego wieku). Gmach kościoła jest orientowany (co oznacza, że prezbiterium od wschodu). Świątynia zbudowana jest z cegły i rudy żelaza, w formie trójnawowej bazyliki z wydłużonym prezbiterium zamkniętym trójboczną apsydą i dwiema wieżami od zach., całość otynkowana, Dach nad prezbiterium i nawą główną na jednej kaletnicy. Na przedłużeniu naw bocznych przy prezbiterium wzniesiono prostokątne przybudówki: od płn. zakrystia wikariuszy, a nad nią kapitularz; za nimi kaplica Komorowskiego; od płd. zakrystia kanonicka, a nad nią skarbiec, za nimi kaplica Uchańskiego. Wymienione przybudówki i nawy boczne przykryte zostały wspólnymi dachami pulpitowymi. Nawy obudowane: od płn. kaplicą Lipskiego (w środkowej części nakryta kopułą zwieńczoną latarnią), za nią kruchta; od płd. kaplicą Wężyka - do niej od zach. przylega kaplica Tarnowskich (nakryta kopułą zwieńczoną latarnią) i dalej niewielka kruchta, nad nią znajduje się wieżyczka mieszcząca schody. Masywne wieże o wydzielonych pasami kondygnacjach zamykają od zach. nawy boczne.

Naroża wież i obramienia otworów okiennych bonowanie, wśród okien biforia z kolumienkami. W wieży płn. portal zamknięty półkoliście. W płd. elewacji wieży wmurowana jest tajemnicza kamienna głowa - być może podobizna, któregoś ze zmarłych budowniczych. Głowa ta była zapewne źródła inspiracji Wł. Grabskiego, autora powieści pt. “W cieniu kolegiaty.”

Wieże o wysokości 50m. Galeria widokowa na wieży północnej na wysokości ok 35m. Nowe hełmy wież wykonano na wzór starych projektowanych prawdopodobnie przez Efraima Szregera (lub Bogumiła Zuga). Projektantem imponującej, barokowej fasady zach. był Tomasz Poncino jest trójosiowa, rozczłonkowana pilastrami i dwukondygnacyjna, rozdzielona belkowaniem. Szczyt fasady z frontonem i spławami woluntowymi po bokach. W środkowej, szerszej, części fasady barokowy portal główny w bogatych obramieniach z frontonem przerywanym przez kartusz z herbem Pomian.

W nadprożu portalu umieszczono tablicę erekcyjną kolegiaty z 1662r. W wyższych kondygnacjach na osi fasady dwa okna w obramieniach z uszakami, a w osiach bocznych ślepe okna i nisze.

Wnętrze katedry barokowe, trójnawowe. Jej długość wraz z prezbiterium wynosi 51m., szerokość łącznie z kaplicami 41,5m., a wysokość 20.2m.

Prezbiterium dwuprzęsłowe, zamknięte jest trójboczną apsydą, nawa główna o pięciu przęsłach. Między wieżami na ciężkiej, niskiej półeliptycznej arkadzie usytuowano chór muzyczny. Nawy boczne o czterech przęsłach otwarte arkadami filarowymi do głównej i do kaplic. Prawie wszystkie sklepienia krzyżowe, rozdzielone pasami - gładkie w prezbiterium i w nawie głównej, a w nawach bocznych pokryte geometryczną siecią żeber stiukowych i ornamentacją architektoniczną. Na sufitach naw umieszczono tablice z hełmem i monogramami abp. Macieja Łubieńskiego z 1654r. Przebudówki, kruchty i przyziemie wieży płd. sklepione kolebką krzyżową. Zwracamy uwagę na ozdobne kapitele pilastrów oraz bogate belkowanie obiegające prezbiterium i nawę główną ze stiukową dekoracją z połowy 17-ego wieku o motywach roślinnych, rantów, festonów, główek puttów itd. Nad arkadami umieszczono kartusze z przedstawieniami Chrystusa, Matki Boskiej i apostołów (przemalowane w 18-tym wieku). Sztukaterie są dziełem Włocha Jan Chrzciciela Falconiego.

Prezbiterium, które jeszcze wyższe o jeden stopień w stosunku do reszty kościoła. W ścianę środkową apsydy wkomponowany jest ołtarz główny. Wcześniejszy ołtarz z około 1635r. z cudownym obrazem Wniebowzięcia NMP, zakupionym w 1637r., uległ prawdopodobnie poważnemu zniszczeniu w czasie “potopu”. Ocalały z “potopu” obraz, umieszczono w kolejnym ołtarzu (konsekrowanym w 1735r.) - ołtarz ten wraz z obrazem spłonął od zaprószonego ognia na początku 1761r. Natychmiast też przystąpiono do realizacji nowego ołtarza głównego - istniejącego do dziś. Ołtarz ten w 1761r. zaprojektował architekt Efraim Szreger (Schroeger), a rzeźby i inne ozdobne elementy z drewna są dziełem wybitnego snycera warszawskiego z 18-ego wieku Jerzego Plescha (istnieje również hipoteza, że autorem projektu ołtarza mógł być Jakub Fontana). Wymieniony ołtarz, jak nosi tablica inskrypcyjna ukończono i konsekrowano w 1765r. jest on typu architektonicznego z drewna, polichromowanego i złocony. Po bokach mensy umieszczono wysokie cokoły, a na nich postacie dwóch aniołów. Tabernakulum z barokowymi (17-ty wiek) srebrnymi i polichromowanymi plakietkami z przedstawieniami “Chrystus” i “Ostatnia wieczerza”. Na wysokim rozbudowanym cokole umieszczono rzeźby 4 ewangelistów (św. Marka, św. Łukasza, św. Jana i św. Mateusza). W zwieńczeniu cokołu rzeźba baranka apokaliptycznego z promieniami. Za ewangelistami przy ścianie apsydy ustawiono dwa wysokie obeliski, ozdobione, m.in. symbolami godności prymasowskiej i zwieńczone wazonami z płomieniami. W retabulum znajduje się klasycystyczny obraz szkoły włoskiej. “Wniebowzięcie NMP”. Obraz ten ufundowany przez prymasa Łubieńskiego przywieziono z Rzymu po 1673r. Kompozycję ołtarza wieńczy monogram Maria w złocistych obłokach i promieniach. Zwracamy uwagę na antepedium zakrywające przednią ścianę mensy. Pochodzi ono z poprzedniego ołtarza i składa się z pięciu dużych srebrnych blach, repasowanych i cyzelowanych, przedstawieniami scen adoracji Matki Bożej przez aniołów - tablica inskrypcyjna informuje, że fundatorem płyt w 1719r. był Jan Witkowski, kustosz łowicki.
W pobliżu ołtarza, po obu stronach prezbiterium umieszczono 3 nagrobki:

  • w ścianie płn. - abp. Henryka Firleja zm. 1626r. - wczesnobarokowy, architektoniczny z marmuru o różnych barwach z rzeźbą przedstawiającego zmarłego, klęczącego na sarkofagu;
  • po stronie płd. - arcybiskupów Leszczyńskich: Andrzeja zm. 1657r. oraz Wacława zm. 1666r. - barokowy dwudzielny nagrobek typu architektonicznego z około 1666r., wykonany z marmuru z portretami owalnymi zmarłych, malowanymi na blasze i kartuszem z herbem,
  • po (tej samej) stronie (płd.) w ścianie wmontowana jest płyta renesansowa nagrobka abp. Jana Przerembskiego zm. 1562r. - w kamiennym obramieniu architektonicznym umieszczono płytę marmurową z płaskorzeźbą postacią zmarłego w pozycji leżącej - prawdopodobnie nagrobek jest dziełem Hieronima Canavesiego; częściowo zniszczony w 17-ym wieku został odrestaurowany.

Za nagrobkami są wejścia do zakrystii: wikariuszy od płn. i kanonicznej od płd. - zdobią je dwa marmurowe portale - od płn. wczesnobarokowy z ok. 1625-54 w obramieniu uszakowym z kartuszem herbami Nałęcz, Poraj i Jastrzębiec, a od płd. poźnobarokowy z 1759r. zwieńczony herbem Korczak i insygniami arcybp. A. Komorwoskiego praz gzymsem wspartym na konsolach.

W portach tych umieszczone są skrzydła drzwiowe z okuciami i zamkami z XVII-XVIII w.
Zakrystia wikariuszy (dostępność ograniczona), której umeblowanie i boazerie pochodzą z 18-19-ego wieku. Nad tą zakrystią znajduje się kapitularz (dla turystów niedostępny), mieszczący część biblioteki kolegiackiej, w tym rękopisy gotyckie i późniejsze wspaniale iluminowane z 14-17-ego wieku. Oraz liczne starodruki.
Zakarystia kanonicka (dostępność ograniczona), ufundowana przez abp. Adama Komorowskiego i ukończonej w 1761r. boazerie, częściowo z połowy 19-ego wieku - szczególną uwagę zwracają liczne portrety prymasów i innych dostojników kościelnych (renesansowe, późnobarokowe i klasycystyczne z 17-ego wieku) zawieszone na ścianach. Nad zakrystią mieści się skarbiec (niedostępny dla turystów), w którym przechowywane są cenne zabytki sztuki sakralnej (zabytkowe ornaty, często z herbami ofiarodawców z 16-19-ego wieku; relikwiarze 17-18-ego wieku; naczynia liturgiczne i kielichy z 17-19-ego wieku; monstrancje z 18-ego wieku); krzyże ołtarzowe, prymasowski i procesyjny z 17-19-ego i wiele innych).
Po obu ścianach prezbiterium - przy obu ścianach okazałe stalle kanonickie ( 17w) z ornamentami z około 1700 r. Ściany prezbiterium zdobią także cztery duże obrazy, w tym trzy szkoły włoskiej. Powstały one przypuszczalnie pod wpływem Michelego Caravaggia około połowy 17-ego wieku, a wykonał je prawdopodobnie malarz królewski Tomasz Dolabella. Ich tematyką jest: “Nawiedzenie św. Elżbiety”, “Narodziny Marii”, “Ofiarowanie Marii w Świątyni”. Czwarty obraz Chrystusa Ukrzyżowanego zwieńczony obrazem Boga Ojca.
Przed wejściem do prezbiterium ustawiona barokowa chrzcielnica z marmuru z herbem i nazwiskiem fundatora Wacława Kunickiego, kanonika łowickiego z 1632r.
Blaszane nakrycie chrzcielnicy pochodzi z drugiej połowy 18-ego wieku. Fundator chrzcielnicy jest autorem sentencji, że “Nieuk od uczonego tak jest daleki, jak umarły od żywego”(1615r.)

Nawa główna, w której przy filarach ustawiono siedem barokowych ołtarzy z 18-ego wieku - wszystkie one są typu architektonicznego, wykonano je z drewna, są polichromowane i złocone, ozdobione rzeźbami i obrazami.

Ołtarz płn. przy tęczy - Matki Bożej Różańcowej - w retabulum ma obraz barokowy Matka Boska z Dzieciątkiem z 1719r w srebrnej sukience rokokowej z ok. 1766r. i na koronkach z około 1775r.; Obraz NMP Łowickiej słynący łaskami koronowany "koronami papieskimi" dnia 05. 10. 2002r. Na zasuwie jest obraz “Matki Boskiej Rożańcowej” pędzla Antoniego Strzałeckiego z około 1868r.

Obraz NMP Łowickiej słynący łaskami koronowany "koronami papieskimi" dnia 05. 10. 2002r

W drugiej kondygnacji obraz “św. Stanisława wskrzeszającego Piotrowina(?)”. Ołtarz płd. przy tęczy - Aniołów Stróżów, posiada w retabulum obraz Archanioła Rafała prowadzącego Tobiasza (niektorzy sądzą, ze jest to wizerunek Anioła Stróża i młodzieńca ) z drugiej połowy 17-ego wieku, przemalowany, w sukienkach srebrnych w stylu regencji 1725r.; na zasuwie obraz św. Mikołaja z Mireny autorstwa Aleksandra Przewalskiego z 1886r., w zwieńczeniu barokowy obraz Oko Opatrzności - otoczone uskrzydlonymi główkami z 18-ego wieku.

Przy kolejnej parze filarów od płn. - ołtarz św. Rozalii - z jej obrazem w srebrnej sukience rokokowej z połowy 18-ego wieku; na zasuwie obraz św. Franciszka, a w drugiej kondygnacji św. Antoniego Padewskiego, obu autorstwa Józefa Buchbindera z 1889r., przy filarze płd. ołtarz św. Józefa z obrazem barokowym św. Józefa z Dzieciątkiem z końca 17-ego wieku, w sukienkach srebrnych rokokowych z około 1772r.; na zasuwie obraz św. Izydora Oracza, pędzla Buchbindera z 1888r.; w drugiej kondygnacji obraz “Dzieciątko Jezus”, prawdopodobnie z 18-ego wieku.
Przy filarze płd., na przeciw ambony, jest ołtarz św. Barbary z jej obrazem barokowym z początkiem z 18-ego wieku, w srebrnej sukience rokokowej z połowy 18-ego wieku; na zasuwie obraz św. Pawła i Piotra, pędzla Buchbindera z 1888r.; w drugiej kondygnacji obraz św. Wawrzyńca. Przy ostatniej parze filarów dwa ołtarze wystawione z fundacji arcybp. Teodora Potockiego około 1730r. (wezwania i obrazy zmieniono po pożarze w czasie wojny) - od płn. ołtarz św. Wojciecha (dawniej św. Liberiusza) i od płd. św. Andrzeja Boboli (pierwotnie św. Rocha i św. Sebastiana). Obrazy w obu ołtarzach pędzla prof. Krawczyka.

Przy środkowym filarze płn. - ambona rokokowa, drewniana, polichromowana. Wykonana w latach 1753-54 z fundacji prymasa Adama Komorowskiego, zwieńczona bogato rozbudowanym baldachimem z figurą św. Jana Nepomucena i ozdobiona płaskorzeźbionymi plakietkami, na którym przedstawiono męczeństwo św. Ignacego biskupa - te wysoko oceniane prace rzeźbiarskie są dziełem Franciszka Vogta.
Pod chórem w ścianie płn. wmurowano nagrobek piętrowy Śleszyńskich Anny (zm 1578r.) i Marcina (zm. 1578r.) wojskiego gostynińskiego. Obramienie nagrobka z około 1580r. wiąże się z warsztatem Jana Michałowicza, natomiast postaci zmarłych reprezentują znacznie niższy poziom (na obecne miejsce nagrobek przeniesiono w 17-ym wieku.)

W ścianie płd. wmurowano nagrobek łowickiego prałata Andrzeja Retke (zm. 1907r.) dłuta Cz. Makowskiego.

Na ścianie zach. umieszczono tablicę nagrobkową Andrzeja Szalawskiego (zm.1686r.), który był m.in. archidiakonem łowickim oraz tablicę inskrypcyjną z 1668r., mówiącą m.in. o istnieniu kościoła parafialnego w Łowiczu już około 1100r.

Na chórze - organy - przebudowane w 1988r. Kolegiata miała organy już około 1410r., ale spłonęły w 1515r. i następnie zbudowano w 1534r., twórcą ich był Jan ze Żnina. Po przebudowie kolegiaty za mówiono nowe organy i zamontowano je w 1654r. - przetrwały one do 1939r., kiedy to z znacznej części spłonęły. W latach 1942-43 nowe organy zbudowała firma W.Biernackiego z Warszawy. Przebudowa tych ostatnich zakończyła się w 1988r. Do budowy obecnego instrumentu autorstwa Jana Zycha i syna Dariusza wykorzystano niektóre elementy starszych organów. W katedrze odbywają się koncerty muzyki organowej , a w lipcu i sierpniu Festiwal Muzyki organowej „Jan Sebastian Bach”.

Nawa płd. (od strony Starego Rynku od Alejek Sienkiewicza) na przedłużeniu znajduje się renesansowo-klasycystyczna kaplica św. Wiktorii i prymasa Uchańskiego, który ufundował ją w 1580r. jako kaplicę grobową - jej budowa została powierzona Janowi Michałowiczowi z Urzędowa. We wnętrzu umieszczono nagrobki prymasa (zm. 1581r.) i samego twórcy, który zmarł w 1583r. w czasie prac wykończeniowych przy kaplicy.
Kaplica jest zbudowana na rzucie kwadratu i nakryta kopułą z kasetonami i rozetami. Pierwotnie otwierała się do prezbiterium, a nagrobek był wbudowany w ścianę zachodnią (naprzeciw ołtarza). Kilkakrotnie restaurowana i przebudowywana; w latach 1650-1651 przez abp. Łubieńskiego, po “potopie” przed 1668r. i w latach 1782-1783 z fundacji biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, który wcześniej był kanonikiem łowickim. W czasie pierwszej przebudowy wykonano otwarcie kaplicy od nawy bocznej i wymieniono ołtarz na barokowy, a w trakcie ostatniej przebudowy wg projektu Efraima Szregera (Schroegera) zmieniono na niemal całkowicie wystrój wnętrza, m.in. rozebrano i usunięto z kaplicy nagrobek abp. Uchańskiego i Jana Michałowicza; w narożach kaplicy ustawiono pary kolumn podtrzymującej renesansową kopułę, na kolistym belkowaniu obiegającym kaplicę “zawieszono” ciężkie draperie ze stiuku; wykonano nowy portal stiukowy marmoryzowany na czarno; kopułę pozbawiono latarni; ściany barwnie marmoryzowano. Sztukaterie wykonał Jan Michał Graff, draperie Joseph Pecher, a prace kamieniarskie - nową mensę do ołtarza - Jan Jędrzej Hose.
Ołtarz św. Wiktorii z około 1650r. barokowy, typu architektonicznego wykonany z czarnego marmuru z dodatkami alabastru i ozdobiony pomnikiem św. Wiktorii. W mensę z 1783r. wmurowano dwie tablice marmurowe - starochrześcijańską z 4-ego wieku z grobu św. Wiktorii w Rzymie i drugą z 17-ego wieku objaśniającą pochodzenie poprzedniej tj., że była ona umieszczona w katakumbach przy Via Salaria (w Rzymie). W retabulum obraz św. Wiktorii w marmurowej ramie. Na ołtarzu umieszczono srebrny, barokowy relikwiarz patronki w kształcie prostokątnej tumby z około 1626r. (srebro repusowane i cyzelowane, częściowo złocone). W przeszłości kaplicę zdobił tryptyk gotycko-renesansowy z końca z 16-ego w. , którego tematyką były sceny pasyjne. Obecnie umieszczony w kaplicy Św. Trójcy (Tarnowskiego). Wejście do kaplicy zamyka krata barokowo-klasycystyczna z około 1783r. Przy wejściu do kaplicy, od strony nawy bocznej wmurowano, ujęty klasycystycznie (wg projektu Szregera) nagrobek arcybp. Jakuba Uchańskiego - alabastrowa płyta płaskorzeźbiona z przedstawioną postacią leżącą prymasa (rzeżba wykonana przez Jana Michałowicza), dwa putta trzymające kartusz z herbem i rozetą kasetonową, pochodzącą z renesansowego nagrobka Jana Michałowicza.
zobacz też “Konfraternia św. Wiktorii”
Nad wejściem do kaplicy obraz “Hołd relikwiom św. Wiktorii” z około 1652r., prawdopodobnie pędzla Jana Tretki. (Trycjusz Tretkowski). Obraz ten ma znaczenie historyczne - dokumentując hołd złożony w 1652r. przez króla Jana Kazimierza, jego żonę i dwór królewski relikwiom św. Wiktorii w Łowiczu jako podziękowanie za podpisanie pokoju w Zborowie (Zbarażu).

Kaplica św. Anny - ufundowana przez abp. Jana Wężyka (epitafium współczesne przy filarze kaplicy). Zbudowana abp. Jana Wężyka (epitafium współczesne przy filarze kaplicy). Zbudowana w latach 1635-1640, prostokątna o trzech przęsłach otwartych do płd. nawy, z wnęką od płd., częściowo opilastrowana; sklepienia kolebkowe z lunetami, a we wnęce półkolebkowa - pokryte siatką stiukowych żeber z ornamentacją architektoniczną, w polach środkowych insygnia i herb abp. Wężyka z datą 1640r. W kaplicy znajdują się dwa ołtarze poźnobarokowe z pierwszej połowy 18-ego wieku typu architektonicznego z drewna, polichromowane i ozdobione rzeźbione.

Ołtarz św. Jana Nepomucena (ściana wsch.) - w retabulum obraz patrona z około 1735r., w srebrnej sukience, częściowo złoconej w stylu regencji z 18-ego (ołtarz był konsekrowany w 1735r. i restaurowany w 1913r.), na obrazie zamocowano kilkanaście wotów z 18-20-ego wieku.

We wnęce od płd. umieszczono ołtarz św. Anny z ok. 1730r. w retabulum barokowy obraz Rodziny Marii, w sukience srebrnej w stylu regencji z około 1735r.
We wnęce okiennej umieszczono obraz Bł. Bolesławy Lament - Łowiczanki, która w tej kaplicy w okresie młodzieńczym spowiadała się , mając swojego stałego spowiednika. Pod wpływem nauk spowiednika zrodziło się w niej powołanie do zakonu.
W ściany kaplicy wmurowano epitafia marmurowe kanoników łowickich Wojciecha Święcickiego (zm. 1644r.) i Adama Oporowicza (zm. ok. 1674r.); Józefa Trzcińskiego (zm. 1738 lub 1758r.), sufragana gnieźnieńskiego i Krzysztofa Dobińskiego (zm. 1769r.) dziekana łowickiego. Na filarach między kaplicą a nawą zamontowano dwie tablice nagrobkowe - Jana Ługowskiego (zm. 1641r.) archidiakona łowickiego i Piotra Małoklęckiego (zm. 1644r.), kanonika łowickiego (barokowy z popiersiem zmarłego w medalinie wykonanym z marmuru).

Kaplica św. Trójcy, zbudowanej z fundacji abp. Jana Tarnowskiego, jako mauzoleum Tarnowskich. Kaplica została wzniesiona w latach 1609-1611 na miejscu wcześniejszej, wielobocznej z pierwszej połowy 16-ego wieku. Portal prowadzący do kaplicy arkadowy, różnobarwny, kamienny, ujęty jest w kolumny i zwieńczony belkowaniem o przerywanym frontonie. Zdobią go dwa kartusze herbowe i figury alegoryczne. Portal pochodzi z pierwszej połowy 17-ego wieku, współczesną mu jest także wczesnobarokowa krata. Kaplica późnorenesansowa, kwadratowa, nakryta kopułą podzieloną na pola charakterystycznymi żebrami i zwieńczona latarnią. Wśród budowniczych wymienia się Kaspra Fodyge (?), ale wystrój kamieniarski jest autorstwa Samuela Świątkowicza. Ten ostatni jest też twórcą kamiennych posągów czterech ewangelistów (św. Mateusz, św. Marek, św. Jan i św. Łukasz).
Wewnątrz od wsch. w ślepej arkadzie umieszczono wczesnobarokowy ołtarz kamienny z pierwszej połowy 17-ego wieku. W jego retabulum alabastrowa płaskorzeźba  Chrystusa Ukrzyżowanego - w drugiej kondygnacji płaskorzeźba Chrystus Zmartwychwstały - te znakomite prace przypisuje się Wilhelmowi van den Blocke działającemu w Gdańsku. Scena z retabulum miała podobno tak dalece zachwycił Napoleona, przejeżdżającego przez Łowicz w 1806r., że cesarz miał nawet zamiar zabrać to dzieło do Francji. Późno klasycystyczne figurki wieńczące ołtarz dłuta Michała Raisa z Łowicza 1863r.
Przy ścianie zach. znajduje się nagrobek Piotra Tarnowskiego (zm. przed 1597r.), chorążego łęczyckiego, ufundowany przez jego syna abp. Jana Tarnowskiego (czasami podawano mylnie, że to nagrobek prymasa). Wykonany z marmuru nagrobek, typu architektonicznego ozdobiony figurami alegorycznymi. Autorstwa nagrobka przypisuje się Wilhemowi van den Blocke, a osobistą pracą tego artysty ma być rzeźba przedstawiająca leżącą postać zmarłego. Nagrobek powstał w latach 1603-1604 i był kilkakrotnie przebudowany w 17-19 wieku.
W kaplicy Tryptyk z poł. XVI w. przedstawiający Opłakiwanie Jezusa i inne sceny pasyjne.

Na ścianie nad wejściem obraz" Św. Trójcy"

Nawa płd., obok portalu, w ścianie wmontowano tablicę nagrobną Jana Witkowskiego (zm.1718r.), który wśród licznych funkcji był kustoszem łowickim. Uwagę warto zwrócić na barokowe, marmurowe tablice epitafijne przytwierdzone do filarów międzynawowych: kanonika łowickiego Jana Grabowskiego (zm. 1679r.), sufragana gnieźnieńskiego Kaspra Trzemeskiego (zm.1665r.), m.in. dziekana łowickiego i sekretarza królewskiego Samuela Przecławskiego (zm.1659r.) oraz kanonika łowickiego Wojciecha Szczawińskiego (zm.1686r.).

Kaplica Pana Jezusa Ukrzyżowanego (św. Krzyża) - przednia część nawy płd. - ufundowana przez abp. Adama Komorowskiego jako mauzoleum. Kaplica powstałą w 1761r. w wyniku przebudowy zakrystii prałackiej , później kilkakrotnie przebudowana w 18-ym i 19-ym wieku. Jest to kaplica późnobarokowa, prostokątna z zaokrąglonymi narożami wsch., między którymi wkomponowano ołtarz. Nad belkowaniem kolebka przechodząca od wsch. w konchę. Całość bogato ozdobiona dekoracją stiukową. Arkadowy portal do nawy wykonano z czarnego marmuru, ozdabiając go w zwieńczeniu stiukowymi aniołami. Krata rokokowa z koroną z około 1759r. Projekt kaplicy oraz nagrobka prymasa przypisuje się Jakubowi Fontanie(?), ale także Efraimowi Szregerowi(?).
Kompozycja ołtarza związana jest ściśle z architekturą kaplicy - jest ona murowany, z częściowo drewniany, typu architektonicznego. Retabulum w formie niszy mieści słynący łaskami krucyfiks, polichromowany z około 1575r., z perizonium i oprawą rany z blachy złoconej, wysadzonej kamieniami. Obok krucyfiksu przymocowano kilkadziesiąt wotów, głównie z 19-ego i 19-ego wieku. Jak głosii legenda podczas odnawiania ołtarza, złotnik z Warszawy, ukradł drogocenny kamień umieszczony w ranie Jezusa. Zauważył to kanonik kolegiaty i natychmiast udał się do nieuczciwego złotnika z żądaniem zwrotu cennego klejnotu - nic nie wskórawszy powiadomił policję, która odnalazła kamień. Za świętokradztwo sąd skazał złotnika na śmierć. Spełniono jednak życzenie skazańca i skutego odwieziono do Łowicza, aby mógł stanąć przed obliczem Chrystusa, którego okradł. Okazana skrucha i przelane łzy żalu dały zbawienny wynik. Z woli Zbawiciela kajdany z rąk i nóg złotnika - złodzieja same pospadały, a władze ujęte cudem, poświadczonym przez świadków - członków kapituły darowały nieuczciwemu złotnikowi winę.
Na bocznej ścianie kaplicy, w niszy z czarnego marmuru, wkomponowano nagrobek abp. Adama Komorowskiego. Jest to nagrobek barokowy, typu architektonicznego w formie postumentu (z tablicą inskrypcyjną), na którym stoi sarkofag ozdobiony z herbem “Korczak”. Na sarkofagu umieszczono dwa białe putta podtrzymujące medalion z płaskorzeźbionym portretem zmarłego.
W górnej części niszy umieszczono kardynalskie i arcybiskupie insygnia przysługujące prymasowi. Dekoracja rzeźbiarska nagrobka jest dziełem Jana Chryzostoma Redlera (1760-1764r.)

Kaplica Najświętszego Sakramentu, ufundowanej w 1641r . przez abp. Jana Lipskiego. Kaplica została ufundowana w latach 1641-1647, na planie prostokąta, o trzech przęsłach otwarta do nawy płn. trzema arkami. Filary arkad i ścian bogato opilastrowane. W przęsłach bocznych sklepienia krzyżowe z żebrami, w środkowym kopuła na żagielkach, którą wieńczy latarnia na bębnie. Pierwotne wyposażenie kaplicy uległo zniszczeniu, zachowała się krata z około połowy XVII wieku oraz brązowa płyta nagrobna abp. Lipskiego wmurowana w posadzkę przed wejściem do kaplicy.
W latach 1717-1718 podjęto modernizację kaplicy z fundacji abp. Stanisława Szembeka - w jej wyniku, m.in. sklepienia i ściany pokryto polichromią poźnobarokową, której tematyką są sceny ze Starego i Nowego Testamentu a także kilka scen "Cudu Poznańskiego” - autorem był Adam Swach.

Dawniejszy ołtarz, wg projektu Tylmana z Gameren, wykonany przez Wilhelma Barszcza spłonął jeszcze w pracowni twórcy, a inny ustawiony w 1700r. uległ zniszczeniu i został rozebrany jeszcze w 1771r. Obecny ołtarz p.w. Bożego Ciała został zaprojektowany przez Jakuba Fontanę i wykonany w latach 1770-1777r. Mensa ołtarza w kształcie sarkofagu, drzwiczki dużego tabernakulum zdobią obrazy “Pokłon Pasterzy” i u dołu “Baranek Boży”, po bokach mensy rzeźby klęczących aniołów. Na ścianie nad mensą zawieszono obraz Dobrego Pasterza, pędzla Jana Bogumiła Plerscha (jego dziełem są również wspomniane obrazy na drzwiczkach tabernakulum). W kaplicy umieszczono: płytę nagrobną Adama Zajączkowskiego (zm.1770r.), kanonika łowickiego; nagrobki Oczykowskich, w tym Romualda, autora przewodnika “Przechadzka po Łowiczu” oraz tablice poświadczenie z modernizacji kaplicy. Obraz "Sw. Magdaleny nad grobem Jezusa" oraz obraz Matki Bożej ze św. Dominikiem.

Przed kaplicą obok płyty nagrobnej Lipskiego, w posadzkę wmurowana jest także brązowa nagrobkowa płyta abp. Michała Prażmowskiego (zm.1673r.). W filary i ściany nawy wbudowano liczne tablice nagrobne: epitafium abp. Mikołaja Prażmowskiego, wykonane z miedzianej blachy repulsowanej, cyzelowanej i malowanej - centralne pole tablicy zajmuje namalowana stojąca postać prymasa w bogatym obramieniu z kartuszami herbowymi, puttami itd.; Mikołaja Łajszczewskiego (zm. 1655r.), kasztelana sochaczewskiego (barokowy, marmurowy typu architektonicznego, z płaskorzeźbioną) postacią zmarłego klęczącego przed krucyfiksem); Mateusza Orłowskiego (zm. 1697r.), kanonika łowickiego; Jana Paprockiego (zm. 1681r.)kanonika łowickiego; Wojciecha Pilchowicza (zm.1665r.), dziekana łowickiego i sekretarza królewskiego; Stanisława Krajewskiego (zm. 1694r.), kustosza łowickiego (w formie dużego marmurowego nagrobka z tablicą inskrypcyjną i portretem zmarłego w zwieńczeniu); Łąckich: Franciszka (zm. 1617r.), sufragana kujawskiego; Andrzeja (zm. 1712r.), kanonika łowickiego i Macieja (zm. 1557r.), dziekana łowickiego - wystawiony w 1698r. pomnik typu architektonicznego, składa się z tablicy inskrypcyjnej i trzech portretów zmarłych w bogatym obramowaniu stiukowym, ozdobionymi rzeźbami; Władysława Obidowskiego (zm. 1683r.), żony ww. Mikołaja; Jadwigi z Klinnik Osmólskiej (zm. 1625r.). Jest jeszcze wczesnobarokowa płyta poświadczeniowo-wotywna Jerzego Rokickiego z 1629r., uważana dawniej za jego nagrobek - nagrobek jednak znajduje się w kościele w Szumsku.

Kruchta płn., w jej ściany wmurowano  tablicę nagrobkową Marcina Brzeźnickiego (zm. 1695r.), seniora kolegium roratystów w kolegiacie, a także tablicę poświadczeniową z 1732r. pochodzącą z kościoła św. Jana Chrzciciela. Jest tam również kropielnica z napisem, że ofiarował ją w kolegiacie w 1632r. Wacław Kunicki, kanonik łowicki. 

Oprócz już wymienionych, w kolegiacie umieszczono cały szereg tablic nagrobnych, inskrypcyjnych, erekcyjnych, poświadczeniowych i historycznych dawnych i współczesnych, ale opisanie ich wszystkich nie jest możliwe ze względów objętościowych. Z tych samych względów podając tytuły i zasługi zmarłych, które w inskrypcjach są niezwykle rozbudowane, przekazaliśmy na ogół tylko funkcje związane z kolegiatą i Łowiczem.

Względy objętościowe nie pozwoliły nam również opisać, a niekiedy nawet wspomnieć o kilkaset zabytkach ruchomych (obrazy, rzeźby, krucyfiksy, monstrancje, kielichy, świeczniki, aparaty kościelne, szaty liturgiczne, chorągwie, księgozbiór itd.), niekiedy o dużej wartości artystycznej i historycznej. Jesteśmy jednak przekonani, że dla zainteresowanych odwiedzenie katedry będzie dużym przeżyciem emocjonalnym i artystycznym.

Historia.

Jak wynika z inskrypcji z 1668r. umieszczonej na tablicy pod chórem - pierwszy drewniany kościół parafialny wystawili w Łowiczu około 1100r. książęta mazowieccy.
W 1433r. arcybp Wojciech Jastrzębiec podniósł kościół parafialny pod wezwaniem Najświętszej Panny Marii do godności kolegiaty oraz erygował przy niej kapitułę, która składała się z trzech prałatów (prepozyta, dziekana i kustosza) oraz 10 kanoników. Fundacja ta miała związek z rozwojem stałej siedziby arcybiskupiej w Łowiczu. W połowie 15-ego wieku (przed 1464r.) abp. Jan Odrowąż Sprowski podjął budowę kolegiackiego kościoła murowanego z cegły i rudy żelaza. Nie ukończoną, z powodu śmierci prymasa, kolegiatę strawił wielki pożar w 1525r. Z ówczesnej budowli do dziś zachowały się jedynie fragmenty gotyckiego muru o układzie polskim. Prace przy odbudowie kolegiaty prawdopodobnie już w 1526r. podjął abp. Jan Łaski, a następnie około 1580r. odbudowę i przebudowę kościoła kontynuował prymas Jakub Uchański. Odbudowy kościół, prawdopodobnie jednonawowy , zachował szatę gotycką ze schodkowymi szczytami i oszkarpowaniem korpusu widocznym na panoramie Łowicza z około 1607r. (zamieszczonej w dziele “Civitas orbis terrarum” G. Braum i F. Hogenberga, wydanym w Kolonii w 1618r.). Z fundacji abp. Uchańskiego stanęła kaplica św. Wiktorii. Kolejna kaplica - św. Trójcy - została zbudowana w latach 1609-1611 z zapisów abp. Jana Tarnowskiego.
Najprawdopodobniej w latach 1607-1609 kolegiatę rozbudowano do trójnawowej,.
Po wizytacji kolegiaty w 1619r., w następnym roku, staraniem abp. Wawrzyńca Gembickiego podjęto decyzję o restauracji i przebudowie kościoła. Przedsięwzięcie to realizowano od 1623r. wznosząc masywne wieże o cechach późnorenesansowych. Prace przy wieżach przerwano po śmierci dwóch kolejnych budowniczych Jana zwanego Gryzon (Grison) i Jana Smolnika.
W 1635r., po 10 latach przerwy, wznowiono rozbudowę kolegiaty kończąc wieże, które w 1643r. nakryto baniastymi hełmami. Na wieży płn. zainstalowano zegar z fundacji abp. Wężyka. Całość otynkowano w latach 1643-44.
Najpoważniejsza przebudowa kolegiaty “nakładem wspanialszym aniżeli królewskim” - z fundacji abp. Macieja Łubieńskiego miała miejsce w drugiej połowie 17-ego wieku. Autorem projektu był architekt i budowniczy Tomasz Poncino, a po jego śmierci w 1659r. pracami budowlanymi kierował brat Tomasza Andrzej Poncino. Budowę kolegiaty prowadzono w latach 1652-1654 i po “potopie szwedzkim” do roku 1668, kiedy to 14 października konsekracji kościoła dokonał abp Mikołaj Prażmowski, dodając świątyni nowego patrona św. Mikołaja. Podczas przebudowy, m.in. podwyższono korpus kolegiaty, wzniesiono barokowy fronton, rozbudowano i ujednolicono przybudówki przy prezbiterium oraz dokonano przebudowy wnętrza nadając mu cechy barokowe.
Duże straty poniosła kolegiata w czasie “potopu” (IX1955-VI1957), kiedy to Szwedzi złupili niemal całe wyposażenie świątyni, przed zniszczeniem i rabunkiem udało się jedynie uchronić najcenniejsze obiekty kultu, wywiezione wcześniej na Jasną Górę.
Jeszcze raz poważna klęska dotknęła kolegiatę w 1761r., pożar strawił wówczas wielki ołtarz.
W 1790r. wieże otrzymały nowe wysmukłe hełmy o pięknych proporcjach. Dużym zagrożeniem dla kolegiaty w grudniu 1914r. było umieszczenie tu Rosjan - jeńców wojennych, którzy we wnętrzu palili ogniska, na szczęście w porę ich usunięto. Od 1918r. w kolegiacie zainstalowano oświetlenie elektryczne. Gruntowną restaurację kolegiata przechodziła w 1862r. oraz po pożarze zach. części kościoła i dachu w 1939r. Odbudowano ją wraz z rekonstrukcją hełmów na wieżach w latach 1947-1950. Prace konserwatorskie przy kolegiacie podejmowano również w ostatnich latach, np. w 1988r. Prymas Józef Kardynał Glemp uroczyście poświęcił przebudowane organy, a w latach 1990-91 przeprowadzono remont kaplicy Lipskiego. Jako wotum wejścia w Trzecie Tysiąclecie przebudowano prezbiterium kładąc zbarokizowaną marmurową posadzkę. W latach 2002 06 poddano konserwacji pięć bocznych ołtarzy. Konserwacje wykonała firma z Krakowa „AC Konserwacje” Piotrowski – Kosakowski.
Mocą bulli Jana Pawła II z 25 marca 1992r. utworzona została Diecezja Łowicka, a jej główny kościół - kolegiatę podniesiono do rangi katedry.

W płn.-wsch. części Starego Rynku znajduje się Bazylika Katedralna, która otaczał do niedawna mur, stanowiący ogrodzenie dawnego cmentarza przykościelego. Warto przespacerować się dookoła katedry aby przyjrzeć się szczegółom architektonicznym oraz tablicom fundacyjnym i herbowym wmontowanych w ściany zewnętrzne przybudówek (kaplic i zakrystii).

Brama główna znajdująca się od strony zach. (od strony ulicy Podrzecznej) na wprost portalu kościoła, została zbudowana w 1907r. Bramę wieńczy okaleczona kamienna figura NMP ufundowana około połowy 18-ego wieku przez kanonika L. Trwalińskiego.

Od płd. (pierzeja Starego Rynku z ratuszem) znajduje się furta zwieńczona figurą św. Jana Nepomucena ufundowaną w 1775r. przez J. Jaksę Marcinkowskiego. Pozostałe furtki w ogrodzeniu znajdują się w narożniku płd.-zach. i od płn.

W środkowej części wsch. (od strony parkingu na Starym Rynku) stoi dzwonnica o ładnych proporcjach, przebudowana w latach 1786-1792, i na początku 20-ego wieku. Jeszcze w 19-ym wieku pełniła ona funkcja bramy cmentarnej. W przyziemiu przejazdowa - bramy zamknięte półkoliście, sklepiona kolebką krzyżową, w części środkowej dwukondygnacyjna, po bokach późniejsze przebudówki. Elewacja od strony rynku klasycystyczna. Przebudową bramy kierował Bogumił Zug, a jej projektantem był prawdopodobnie Efraim Szreger. Wewnątrz umieszczono dzwony pochodzące z 17-19-ego wieku.

W obrębie murów kolegiaty w płn.-wsch. (na lewo obecnej dzwonnicy) narożnika znajdował się, ufundowany przez abp. J. Uchańskego, renesansowy budynek, w której mieściła się kolegiacka szkoła parafialna z drugiej połowy 16-ego wieku (budynek ten rozebrano w drugiej połowie 19-ego wieku). Szkoła parafialna istniała przy kolegiacie już w chwili powołania przy niej kapituły w 1433r. Jednak po tej dacie wzrosła zapewne jej ranga. Uważa się nawet, że to była filia czy kolonia tak znaczącej uczelni jak Akademia Krakowska - jej nauczyciel był jej absolwentem. Wielu łowiczan 16-ego i 18-ego wieku ukończyło Akademię Krakowską, a także uniwersytety w Bolonii i Padwie, uzyskując tytuły doktorów filozofii i medycyny (Cyprian z Łowicza; Andrzej Kazimierz Cebrowski i jego syn Mikołaj, Stanisław z Łowicza; Szymon z Łowicza itd.). Budynek szkoły przebudowano gruntownie w 1720r. i wówczas w jego części znalazł także siedzibę, wznowiony przez prymasa Szembeka bank zapomogowo-pożyczkowy Góra Pobożna.
Skwer przylegający od płd. do jej ogrodzenia - w miejscu tym znajduje się pomnik “Synom Ziemi Łowickiej”, zwieńczony orłem w koronie, wystawiony w 1927r. ku czci poległych w walkach o wolność (projekt arch. Buraczewski).

 

Wersja strony do druku

Ogłoszenia|Aktualności|O parafii |Wspólnoty|Bazylika katedralna| Boże Ciało |Kontakt